Evlat Edinme Şartları ve Süreci

Evlat edinme, çocuk ile evlat edinen arasında soybağına benzer sürekli ve hukuki bir aile ilişkisi kurulmasını sağlayan en anlamlı aile hukuku kurumlarından biridir. Türk hukukunda evlat edinme şartları, tamamen çocuğun üstün yararı ilkesi merkeze alınarak son derece sıkı kurallara bağlanmıştır. Hem idari başvuru süreçleri hem de mahkeme aşamaları ciddi bir hukuki denetime tabi olduğundan, bu hassas yolculukta hak kaybı yaşamamak adına uzman bir Ankara aile hukuku avukatı ile ilerlemek sürecin selayeti açısından büyük önem taşır.

Türk hukukunda evlat edinme kurumu, çocuğun üstün yararı ilkesi esas alınarak düzenlenmiş olup hem çocuğun korunmasını hem de aile birliğinin güçlendirilmesini amaçlamaktadır. Özellikle korunmaya muhtaç çocukların aile ortamında yetiştirilmesi bakımından sosyal devlet ilkesinin önemli araçlarından biri niteliğindedir. Türk Medeni Kanunu (TMK) kapsamında ayrıntılı şekilde düzenlenen evlat edinme, yalnızca bireysel bir tercih değil; aynı zamanda kamu düzenini ilgilendiren ve devlet denetimine tabi olan bir hukuki işlemdir. Bu nedenle kanun koyucu, evlat edinmenin gerçekleşebilmesi için sıkı şekil ve esas şartları öngörmüştür. Bu makalede Türk hukukunda evlat edinme şartları başta olmak üzere kurumunun hukuki niteliği, türleri, sonuçları ve yargısal süreçleri incelenecektir.

Evlat Edinme Şartları Kavramı ve Hukuki Niteliği

Evlat edinme, mahkeme kararıyla kurulan ve evlat edinilen ile evlat edinen arasında soybağı ilişkisine benzer sonuçlar doğuran bir aile hukuku işlemidir. TMK m. 282 uyarınca soybağı; doğum, tanıma, hâkim hükmü veya evlat edinme yoluyla kurulabilir.

Türk hukukunda evlat edinme kurumu sıkı şekilde denetlenmektedir. Bunun nedeni, işlemin geri dönülmesi güç sonuçlar doğurması ve doğrudan çocuğun kişilik haklarını etkilemesidir. Evlat edinme sürecinde hem evlat edinecek kişi hem de çocuk için belirli şartlar bulunur. Evlat edinme şartları şu şekildedir;

• Evli olan kişilerin birlikte evlat edinebilmesi için en az 5 yıldır evli olmaları VEYA 30 yaşını doldurmuş olmaları gerekir. Ancak evlilik süresi 5 yılı zaten geçtiyse yaş şartı bu durumda aranmaz.
• Vesayet altında bulunan çocuk için vesayet dairesinin (Asliye Hukuk Mahkemesi) izni gerekir.
• Evlat edinilecek çocuğun ayırt etme gücü varsa rızasının alınması gerekir.
• Evlat edinme durumunun çocuğun yararına olması gerekir.
• Evlat edinilecek çocuğun anne babasının rızası gerekir. Ancak bazı durumlarda rıza şartı aranmaz.
• Çocuk en az 1 yıldır bakılıyor olmalıdır.
• Bekar olan kişilerin tek başına evlat edinebilmesi için en az 30 yaşında olması gerekir.
• Evlat edinen ve çocuk arasında en az 18 yaş fark olmalıdır.

Türk Hukukunda Evlat Edinmenin Türleri

Türk Medeni Kanunu’nda evlat edinme;

• Küçüklerin evlat edinilmesi,
• Ergin ve kısıtlıların evlat edinilmesi

olmak üzere iki ana kategoriye ayrılmıştır.

Küçüklerin Evlat Edinilmesi

Uygulamada en yaygın evlat edinme türüdür. TMK m. 305 ve devamında düzenlenmiştir. Küçüğün evlat edinilmesinde temel ölçüt “çocuğun üstün yararı”dır. Küçüklerin evlat edinilmesinin şartlarını şu şekilde özetleyebiliriz;

Çocuğun Menfaatinin Bulunması : TMK m. 305’e göre evlat edinme, her durumda küçüğün yararına olmalıdır. Hâkim, yalnızca evlat edinmek isteyen kişilerin arzusunu değil; çocuğun fiziksel, ruhsal ve sosyal gelişimini de dikkate alır. Bu kapsamda: Aile ortamının uygunluğu, ekonomik yeterlilik, eğitim ve bakım imkânları, psikolojik uyumincelenir.

Bir Yıllık Bakım ve Eğitim Şartı: Evlat edinmek isteyen kişinin, küçüğü en az bir yıl süreyle bakıp eğitmiş olması gerekir.

Eşlerin Birlikte Evlat Edinmesi: TMK’ya göre eşler kural olarak ancak birlikte evlat edinebilirler.

Bunun için:

• En az beş yıldan beri evli olmaları veya
• Her iki eşin de otuz yaşını doldurmuş bulunması

gerekir.

Tek Başına Evlat Edinme : Evli olmayan kişiler tek başına evlat edinebilirler. Bunun için, otuz yaşını doldurmuş olmak gerekir.

Evli kişiler ise ancak belirli istisnai hâllerde tek başına evlat edinebilir. Örneğin:

• Diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli yoksun olması,
• Nerede olduğunun bilinmemesi,
• Eşlerin iki yıldan beri ayrı yaşaması (bu durum için gaiplik kararı alınması gerekmez.)

gibi durumlarda mahkeme tek başına evlat edinmeye izin verebilir. Ancak bu durumların tek başına evlat edinmek isteyen eş tarafından mahkemeye ispatlanması gerekir.

Yaş Farkı Şartı

Evlat edinen ile evlat edinilen arasında en az on sekiz yaş fark bulunmalıdır.

Bu şartın amacı, ebeveyn-çocuk ilişkisinin doğal yapısını korumak, kuşak farkını sağlamak, aile düzeninin sosyal gerçekliğe uygun olmasını temin etmektir.

Ana ve Babanın Rızası

Küçüğün evlat edinilebilmesi için kural olarak biyolojik anne ve babanın rızası gerekir. Bu durumda sadece biri tarafından verilen rıza yeterli değildir. Anne-Baba velayet hakkına sahip olmasa bile rızaları aranır. Ana veya babanın rıza vermemesi hakkın kötüye kullanımı niteliği taşıyorsa rıza aranmadan evlat edinme ilişkisi kurulur. Kötü niyetin takdiri mahkemededir. Verilen rıza; yazılı olmalıdır, mahkeme huzurunda açıklanmalıdır. Rıza, çocuğun doğumundan itibaren 6 hafta geçmeden verilemez. Biyolojik anne- baba verdikleri rızayı üzerinden 6 hafta geçene kadar geri alabilir fakat ikinci kez rıza verildikten sonra verilen rıza geri alınamaz. Ancak bazı durumlarda rıza şartı aranmaz. TMK belirli durumlarda anne ve baba rızasını aramamaktadır.

Örneğin:

• Kim olduklarının bilinmemesi,
• Uzun süredir çocuğa özen göstermemeleri,
• Ayırt etme gücünden sürekli yoksun olmaları

durumlarında hâkim rıza aranmaksızın evlat edinmeye karar verebilir.

Ergin ve Kısıtlıların Evlat Edinilmesi

TMK m. 313’e göre belirli şartların gerçekleşmesi halinde mümkündür. Örneğin:

• Bedensel veya zihinsel engel nedeniyle sürekli yardıma muhtaç olma ve en az 5 yıl süreyle evlat edinen tarafından bakılmış olma,
• Küçüklükten beri en az beş yıl süreyle bakılıp gözetilmiş ve eğitilmiş olma,
• Haklı sebeplerin bulunması ve aile ilişkilerinin oluşmuş olması ve en az 5 yıldır aileyle yaşamış olma

gibi durumlarda ergin kişinin evlat edinilmesine karar verilebilir.

Bu şartlardan herhangi birinin gerçekleşmiş olması yeterlidir. Ergin kişilerin evlat edinilmesinde anne-baba rızası aranmaz fakat süreç yine mahkeme aracılığıyla, karar verilmesiyle tamamlanır.

Ergin kişinin evlat edinilmesi için de bazı şartlar bulunmaktadır. Bunlar,

Evlat edinilenin rızası: Evlat edinilecek kişi evliyse ayrıca eşinin de rızası gerekmektedir.

Evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati: Evlat edinenin öz çocukları(varsa) evlat edinmeye açık yani yazılı rıza vermelidir. Evlat edinme başvurusunun yapılmasından sonra fakat evlat edinme kararının verilmesinden önce evlat edinenin altsoya sahip olması halinde de altsoyun açık onayının aranması gerekir.

Haklı sebeplerin varlığı

Bir Eşin Diğer Eşin Çocuğunu Evlat Edinmesi

Türk Medeni Kanunu’na göre eşlerden biri, en az 2 yıldır evli olmaları VEYA 30 yaşını doldurmuş olması şartıyla diğerinin çocuğunu evlat edinebilir. Bu işlem, çocuğun üstün yararı gözetilerek, biyolojik ana/babanın rızası ve mahkeme kararıyla (eşin çocuğunu evlat edinme davası) gerçekleşir. Başvuru aile mahkemesinde dava açılması yoluyla yapılır. Evlat edinilecek çocuğun diğer biyolojik ebeveyni velayet kendisinde olmasa bile evlat edinmeye rıza vermelidir.

Evlat Edinme Süreci ve Yargılama

Evlat edinme kararı ancak mahkeme tarafından verilebilir. Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Ancak öncesinde bir ön başvuru yapmak gerekir. Evlat edinmek isteyen kişi veya çift ikamet ettiği yer Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne gerekli belgelerle birlikte başvurur. Evlat edinme başvuru formunun doldurulmasından sonra gerekli belgeler tamamlanır. Bu belgeler;

1. Nüfus müdürlüğü tarafından düzenlenen nüfus olayı kayıt örneği,
2. Adli Sicil Kaydı
3. Mal varlığını, gelir ve sosyal güvenlik durumunu gösterir belgeler,
4. Muhtarlıklardan veya Nüfus Müdürlüklerinden alınacak yerleşim yeri belgesi,
5. Öğrenim durumunu gösterir belge,
6. Fiziksel, zihinsel ve ruhsal bir engelinin, sürekli bakımı gerektiren, bulaşıcı veya süreğen bir hastalığının bulunmadığını, ayrıca alkol veya uyuşturucu madde bağımlısı olmadığını belirten sağlık kurulu raporu,
7. Türkiye’de yaşayan yabancı ülke vatandaşlarından veya yurt dışında yaşayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarından oturma izin belgesi ve küçüğün kabul eden ülkeye girmesine ve orada sürekli ikametine izin verildiğine veya verileceğine dair belgedir.

Yukarıdaki belgeler teslim edildikten ve uygunluğu kabul edildikten sonra yapılan sosyal incelemenin de olumlu olması halinde aile/kişi sıraya alınır. Sırası gelen aile/kişi geçici bakım sözleşmesi imzalayarak çocuğu teslim alır. Çocuk evlat edindirilmek üzere bir yıl süre ile aile yanına yerleştirilir. Sosyal hizmet uzmanları düzenli ziyaretler yapar ve 3 ayda bir izleme raporu hazırlar. Geçici bakım süreci başarıyla tamamlandıktan sonra, sosyal inceleme raporu hazırlanır ve evlat edinme davası açılır. Mahkeme tarafından verilen karar kesinleştiğinde çocuğun nüfus kaydı değiştirilir. Çocuk, evlat edinenin soyadını alır ve miras hakkı kazanır.

Evlat Edinmenin Hukuki Sonuçları

Türk hukukunda evlat edinme, yalnızca sosyal ve duygusal bir aile ilişkisi kurmakla kalmayıp aynı zamanda kapsamlı hukuki sonuçlar doğuran bir kurumdur. Evlat edinme kararının kesinleşmesiyle birlikte evlatlık ile evlat edinen arasında soybağına benzer bir hukuki ilişki kurulmakta; evlatlık, evlat edinenin mirasçısı sıfatını kazanmakta ve bakım, eğitim ile gözetim yükümlülüklerinden yararlanmaktadır. Buna karşılık evlatlık, öz ailesiyle olan hısımlık bağını tamamen kaybetmemekte; özellikle biyolojik aileye ilişkin bazı kişisel ve miras hukuku bağlantıları devam edebilmektedir. Evlat edinmenin sonuçları yalnızca taraflar arasındaki özel hukuk ilişkileriyle sınırlı olmayıp, velayet, nafaka, soyadı ve vatandaşlık gibi alanlarda da etkisini göstermektedir. Bu yönüyle evlat edinme, çocuğun üstün yararı ilkesini esas alan ve aile hukukunun koruyucu niteliğini somutlaştıran önemli bir hukuki kurum olarak değerlendirilmektedir. Evlat edinilen çocuk, evlat edinenin altsoyu gibi hukuki statü kazanır. Evlat edinilen, evlat edinenin yasal mirasçısı olur. Evlat edinilen küçük, kural olarak evlat edinenin soyadını alır.

Yabancı Çocuğun Evlat Edinilmesi

Yabancı bir ülkede yaşayan yabancı uyruklu bir çocuğun Türk hukukuna göre evlat edinilmesi, hem Türk iç hukuk kurallarına hem de milletlerarası özel hukuk ve uluslararası sözleşme hükümlerine tabi karma nitelikli bir süreçtir. Bu kapsamda özellikle 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun ile Çocukların Korunması ve Ülkelerarası Evlat Edinme Konusunda Lahey Sözleşmesi önem taşımaktadır. Türk mahkemeleri, evlat edinme talebini değerlendirirken çocuğun üstün yararını temel ölçüt olarak kabul etmekte; çocuğun korunmaya muhtaç olup olmadığı, biyolojik ailesinin rızası, tarafların kişisel durumları ve evlat edinmenin kamu düzenine uygunluğu gibi hususları incelemektedir. Ayrıca yabancı ülkede verilen idari veya yargısal kararların Türkiye’de hüküm ve sonuç doğurabilmesi için tanıma ve tenfiz süreçlerinin tamamlanması gerekebilmektedir. Türk vatandaşları tarafından evlat edinilen çocuklar, Türk vatandaşlığı kazanabilir. Türk Vatandaşlığı Kanunu’na göre, evlat edinilen küçük çocuk, evlat edinenin talebiyle Türk vatandaşı olabilir. Bu işlem için Nüfus Müdürlüğü’ne başvuru yapılmalıdır.

Sonuç

Evlat edinme, Türk aile hukukunun en önemli koruyucu kurumlarından biridir. Kurumun temel amacı, korunmaya muhtaç çocukların güvenli ve sağlıklı bir aile ortamında yetişmesini sağlamaktır. Bu nedenle Türk Medeni Kanunu, evlat edinme sürecini ayrıntılı kurallara bağlamış; özellikle çocuğun üstün yararı ilkesini merkeze almıştır. Evlat edinmenin yalnızca bireysel bir aile kurma yöntemi olmadığı, aynı zamanda sosyal devlet anlayışının önemli bir yansıması olduğu kabul edilmelidir. Mahkemelerin ve idari makamların denetimi sayesinde hem çocuk haklarının korunması hem de aile yapısının hukuki güvence altına alınması hedeflenmektedir.